هما میرافشار

هما میرافشار با نام اصلی هما همایون، شاعر، روزنامه‌نگار و ترانه‌سرای ایرانی بود که در ۴ اسفند ۱۳۱۵ در تهران متولد شد و در ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ در ۸۹ سالگی در لس‌آنجلس آمریکا درگذشت. او از چهره‌های شناخته‌شده ترانه‌سرایی در موسیقی ایران به شمار می‌رفت و در طول چند دهه فعالیت هنری، بیش از ۶۰۰ ترانه سرود. به دلیل گستردگی آثار و تأثیر ترانه‌هایش بر موسیقی پاپ ایران، از او با عنوان‌هایی مانند «زن هزار ترانه» و «ملکه ترانه‌سرایی ایران» یاد شده است. هما میرافشار با شماری از خوانندگان برجسته موسیقی ایرانی، از جمله حمیرا، مهستی، هایده، اکبر گلپایگانی، معین، ستار، شاهرخ، ابی، داریوش، الهه، عهدیه و بسیاری دیگر همکاری داشت و آثارش در حافظه شنیداری چند نسل از مخاطبان موسیقی ایران ماندگار شده‌اند. هما همایون از کودکی به شعر و ادبیات علاقه داشت و سرودن شعر را از دوران دبستان آغاز کرد. او بارها از پدرش به‌عنوان مهم‌ترین مشوق خود در مسیر شاعری یاد کرده بود. در ۱۶ سالگی با علی میرافشار ازدواج کرد و پس از آن با نام خانوادگی میرافشار شناخته شد. از طریق این ازدواج، با حمیرا نیز نسبت خانوادگی پیدا کرد؛ حمیرا دخترعموی همسر او بود. رابطه نزدیک و دوستی میان این دو هنرمند بعدها زمینه‌ساز بخشی از همکاری‌های هنری آن‌ها شد و تعدادی از ترانه‌های شناخته‌شده هما میرافشار با صدای حمیرا اجرا شدند. نخستین شعرهای هما میرافشار از سال ۱۳۳۵ در هفته‌نامه تهران مصور منتشر شدند و از سال ۱۳۳۷ نیز اشعار او در نشریه اطلاعات بانوان به چاپ رسیدند. انتشار شعرهای او در نشریات مختلف در دهه ۱۳۴۰ ادامه پیدا کرد و به‌تدریج نامش به‌عنوان شاعری جوان و فعال مطرح شد. آثار اولیه او قالب‌های گوناگونی مانند چهارپاره، غزل و شعر نو را در بر می‌گرفتند. در سال ۱۳۵۲، مجموعه‌ای از ۸۴ سروده او در کتابی با نام «گلپونه‌ها» منتشر شد؛ کتابی که بخشی از تجربه‌های ادبی و عاطفی او در سال‌های نخست فعالیتش را بازتاب می‌داد. علاقه هما میرافشار به موسیقی نیز در شکل‌گیری مسیر حرفه‌ای او نقش مهمی داشت. او گفته بود که صدایش مشوق اصلی‌اش برای سرودن شعر بوده است. به همین دلیل نزد اسدالله ملک، آهنگساز، نوازنده ویولن و صاحب‌نظر در موسیقی ایرانی، رفت تا موسیقی بیاموزد. آشنایی بیشتر با ریتم، ملودی و ساختار موسیقی باعث شد به‌تدریج از شعر به ترانه‌سرایی نزدیک شود. او همچنین به پیشنهاد اسدالله ملک در کلاس‌های شبانه دانشگاه ثبت‌نام کرد و در رشته ادبیات مدرک کارشناسی گرفت. ترکیب آشنایی ادبی با شناخت ریتم و ملودی، به او کمک کرد تا شعرهایی بنویسد که قابلیت تبدیل‌شدن به ترانه‌هایی روان، خوش‌خوان و ماندگار را داشتند. یکی از نخستین ترانه‌های منتشرشده هما میرافشار، «آسمون» با صدای کورس سرهنگ‌زاده و آهنگسازی اسدالله ملک بود که در بهار سال ۱۳۴۸ از برنامه رادیویی «شما و رادیو» پخش شد. این ترانه را به مناسبت درگذشت پدرش سروده بود و از همین رو پیوندی شخصی و عاطفی با زندگی او داشت. در آغاز دهه ۱۳۵۰، همکاری‌های او با آهنگسازانی مانند محمد حیدری باعث شد نامش بیش از پیش در موسیقی پاپ ایران شناخته شود. ترانه‌هایی مانند «دیوونتم» با صدای حمیرا، «دلم می‌خواد» با صدای هایده و «هوس میکده» با صدای اکبر گلپایگانی از جمله آثار حاصل این دوره از همکاری‌های هنری بودند. یکی از ویژگی‌های مهم ترانه‌سرایی هما میرافشار، زبان ساده، صمیمی و نزدیک به احساسات روزمره مردم بود. او می‌توانست تجربه‌هایی مانند عشق، دلتنگی، جدایی، حسرت و امید را در قالب کلماتی روان بیان کند؛ ویژگی‌ای که به ارتباط گسترده مخاطبان با ترانه‌هایش کمک کرد. ترانه «خاطرخواه» با صدای عهدیه و آهنگسازی انوشیروان روحانی نمونه‌ای از این رویکرد است. این ترانه در سال ۱۳۵۱ در فیلمی به همین نام، با لب‌خوانی فروزان، اجرا شد و از آثار شناخته‌شده آن دوره به شمار می‌رود. هما میرافشار در طول فعالیت حرفه‌ای خود با آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان برجسته‌ای همکاری کرد. از جمله این چهره‌ها می‌توان به محمد حیدری، اسدالله ملک، انوشیروان روحانی، آندرانیک، فرید زلاند، پرویز یاحقی، ناصر چشم‌آذر، بابک افشار، حسن شماعی‌زاده و منوچهر چشم‌آذر اشاره کرد. این همکاری‌ها طیف متنوعی از آثار را به وجود آوردند؛ از ترانه‌های عاشقانه و احساسی گرفته تا آثار نوستالژیک و سرودهایی با مضمون میهنی. ترانه‌های او با صدای خوانندگان مختلف، در دوره‌های متفاوت موسیقی ایرانی منتشر شدند و نشان‌دهنده توانایی‌اش در نوشتن برای صداها و سبک‌های گوناگون بودند. از ترانه‌های شاخص هما میرافشار می‌توان به «رفته» با صدای الهه، «همزبونم باش» با صدای حمیرا، «دل کوچولو» با صدای مهستی، «مینای دل» و «افسانه هستی» با صدای هایده، «دل من» با صدای داریوش، «شما» و «مهمونی» با صدای ابی، «خوشگله» با صدای ستار، «لعبت» با صدای شاهرخ، «صبحت بخیر عزیزم» و «مسافر» با صدای معین، «دوسِت دارم» با صدای داوود بهبودی و «پنجره‌ها» با صدای شهره و شهرام صولتی اشاره کرد. «گلپونه‌های وحشی دشت امیدم» نیز از سروده‌های مشهور اوست که با صدای ایرج بسطامی و اکبر گلپایگانی اجرا شده است. این آثار تنها بخشی از کارنامه گسترده او هستند و همکاری‌هایش با خوانندگان متعدد، نقش او را در شکل‌گیری بخشی از موسیقی پاپ فارسی پررنگ کرده است. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، شرایط فعالیت هنرمندان موسیقی تغییر کرد و بسیاری از ترانه‌سرایان و آهنگسازان با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شدند. هما میرافشار و همسرش نیز در آن دوران زندانی شدند. از جمله دلایل مطرح‌شده برای بازداشت آن‌ها، سرودن دو ترانه مرتبط با زادروز محمدرضا شاه بود: «تو باید بمانی» با صدای مهستی و «شاه بیدار» با اجرای اکبر گلپایگانی. هما میرافشار حدود شش ماه در زندان ارومیه به سر برد. او در دوران زندان با جلالیه مشتعل اسکوئی، مدیر مدرسه‌ای بهایی، آشنا شد؛ زنی که در اردیبهشت ۱۳۶۱ اعدام شد. میرافشار بعدها شعری در یاد او سرود که مضمون آن به رنج، اسارت، آرزوی آزادی و سرنوشت تلخ انسان‌هایی می‌پرداخت که در شرایطی دشوار گرفتار شده‌اند. هما میرافشار پس از آزادی از زندان، در سال ۱۹۸۳ به فرانسه مهاجرت کرد و دو سال بعد راهی ایالات متحده آمریکا شد. او بعدها از آن دوران به‌عنوان سال‌هایی همراه با تنهایی و سرگردانی یاد کرد. با وجود مهاجرت و دوری از ایران، فعالیت ادبی و ترانه‌سرایی او ادامه یافت و آثارش در میان فارسی‌زبانان خارج از کشور نیز شنیده می‌شدند. ترانه‌های او در سال‌های پس از انقلاب با صدای خوانندگان ایرانی منتشر شدند و بخشی از پیوند فرهنگی و عاطفی ایرانیان مهاجر با موسیقی فارسی را شکل دادند. در سال ۲۰۰۶، هما میرافشار در جشنواره Persian Golden Lions Awards به‌عنوان بهترین ترانه‌سرا انتخاب شد. این جایزه از مهم‌ترین افتخارات ثبت‌شده در کارنامه هنری او بود و جایگاهش را در میان ترانه‌سرایان ایرانی خارج از کشور برجسته‌تر کرد. در سال‌های پایانی زندگی، درگذشت همسرش علی میرافشار اندوه فراوانی برای او به همراه داشت. او همچنین در سال‌های آخر عمر به بیماری آلزایمر مبتلا بود. هما میرافشار سرانجام در ۱۲ خرداد ۱۴۰۵، برابر با ۲ ژوئن ۲۰۲۶، در ۸۹ سالگی در لس‌آنجلس کالیفرنیا درگذشت. در کنار فعالیت‌های ترانه‌سرایی، انتشار کتاب‌های شعر نیز بخش مهمی از کارنامه هما میرافشار را تشکیل می‌دهد. «گلپونه‌ها» نخستین مجموعه شناخته‌شده او بود که در سال ۱۳۵۲ منتشر شد و ۸۴ سروده در قالب‌های گوناگون را در بر می‌گرفت. او بعدها مجموعه «گلپونه‌ها ۲» را منتشر کرد و کتاب «آلاله» نیز از آثار ادبی اوست که در سال ۱۳۸۰ انتشار یافت. کتاب «گلچین آذری» که در سال ۱۳۶۲ منتشر شد، مجموعه دیگری از اشعار او را شامل می‌شد. این کتاب‌ها در کنار ترانه‌های اجراشده‌اش، تصویری از پیوند میان شعر مستقل و ترانه‌سرایی در آثار او ارائه می‌کنند. هما میرافشار را می‌توان از ترانه‌سرایانی دانست که شعر را به تجربه‌ای شنیداری و جمعی تبدیل کردند. آثار او با صدای خوانندگان نسل‌های مختلف، از کورس سرهنگ‌زاده و اکبر گلپایگانی تا حمیرا، مهستی، هایده، داریوش، ابی، ستار، شاهرخ و معین، در حافظه موسیقایی مخاطبان باقی مانده‌اند. زبان صمیمی، توجه به عواطف انسانی، همکاری با آهنگسازان برجسته و استمرار فعالیت در دوره‌های متفاوت تاریخی، از مهم‌ترین ویژگی‌های کارنامه او به شمار می‌روند. نام هما میرافشار همچنان با ترانه‌های خاطره‌انگیز موسیقی ایران و میراث شعر و ترانه فارسی پیوند دارد.